RECENSIE Boven is het stil van Gerbrand Bakker

Een aantal weken geleden las ik ‘Boven is het stil’ van Gerbrand Bakker, het was mijn kennismaking met deze auteur en het boek stond al geruime tijd op mijn “te lezen boeken” lijst.

Foto-12-03-18-15-56-45 RECENSIE Boven is het stil van Gerbrand Bakker
Boven is het stil – Gerbrand Bakker – Cossee – 2006

Het verhaal op de achterkant

Boven is het stil is een loflied op de schoonheid van de natuur, een boek over weilanden, water, vogels, ijs in sloten en meertjes, koeien, schapen, twee aardige ezels, en één bonte kraai. Maar in de uitgestrektheid van deze natuur kan men snel in zijn eenzaamheid verdrinken. Daarom is het verhaal van Helmer, boer tegen wil en dank, ook het verhaal van een knagende hunkering naar het onbekende. Helmer doet zijn vader naar boven; het is tijd om schoon schip te maken. Hij haalt de woonkamer en de voormalige ouderlijke slaapkamer leeg, schildert de boel en koopt nieuwe spullen. Ooit had hij een tweelingbroer, Henk, de lieveling van zijn vader, degene die de boerderij zou overnemen. Maar van de ene op de andere dag werd Helmer tot opvolger gebombardeerd, door vader uit de stad gehaald en onder de koeien gezet. In het drassige laagland, met alleen het snuiven van de koeien en het gemekker van de schapen die de stilte nu en dan doorbreken, verzorgt hij de dieren en zijn oude vader. Als de buurman naar Denemarken emigreert, komt Helmer vooralsnog niet verder dan fantaseren over een andere toekomst, misschien in een ander land. Een onverwachte brief en een even onverwacht bezoek maken dat hij zich niet langer kan verstoppen voor de wereld en voor zichzelf. Gerbrand Bakker is erin geslaagd, bij de lezer prachtige en dubbelzinnige beelden op te roepen, die doen denken aan de film De Poolse bruid. Een magistraal debuut en een beeldend en ontroerend portret van een man te midden van de oer-Hollandse elementen.

Helmer van Wonderen is de helft van een eeneiige tweeling, zijn tweelingbroer Henk is overduidelijk de lieveling van vader en hij zou de opvolger worden voor de boerderij. Deze plannen worden ruw verstoord waardoor Helmer – druk bezig met het derde trimester van zijn propadeuse Nederlandse taal- en letterkunde – opeens de opvolger wordt. Jarenlang luistert Helmer naar vader, maar als Helmer eenmaal in de vijftig is, is hij het zat, hij gooit het roer om, hij brengt vader naar boven, ontdoet zich van de inrichting van de woonkamer, koopt een nieuw bed en hij ontvangt bezoek.

Het leven op de boerderij is mooi geschetst, Helmer heeft ezels, schapen en koeien en runt de boerderij zoals het al jaren door zijn vader werd gerund, met uitzondering van de twee ezels, die kocht hij zelf. Nadat er bezoek komt op de boerderij en daarna een langdurige logé, ontvouwt zich langzaamaan het werkelijke verhaal. In het boek zoekt Helmer naar zijn eigen identiteit en hierbij kijkt hij zowel voor- als achteruit, wat was de rol van Jaap in zijn leven, voor vader was hij de knecht, maar was hij dat ook voor Helmer?

‘Boven is het stil’ is een boek over stille mannen en speelt zich af op een boerderij in Noord-Holland. Behalve dat de titel letterlijk genomen wordt als Helmer zijn vader naar boven brengt, herken ik de titel ook veelvuldig tijdens het lezen. Bij zowel Helmer, vader, Jaap als de jonge Henk ís het letterlijk stil boven, als in hun ‘bovenkamer’. De dialogen zijn eenvoudig, de sfeer wordt goed neergezet door Bakker en deze sfeer ervaar ik bijna als benauwend. Het verhaal wordt verteld door Helmer, de ik persoon in het boek, en dit maakt de beleving van een boek voor mij altijd sterker. Tijdens het lezen begin ik mij zo langzamerhand wel zorgen te maken om vader, hij ligt nog steeds boven en boven is het stil.

Wat mij verder opviel in ‘Boven is het stil’ is dat alles uit tweetallen bestaat in dit boek; de buurkinderen Teun en Ronald die regelmatig op bezoek komen, Helmer en Henk, jonge en oude Henk, twee verschillende melkrijders,  twee ezels, waardoor je al snel bij tegenstellingen uitkomt: een jonge en oude Henk, Teun blijft weg omdat hij kwaad is maar Ronald blijft komen, Ada komt langs maar haar man Wim nooit (hij bestaat enkel uit excuses in dit boek), het huis was eerst vol en nu is het half leeg, Helmer haast zich niet, en dan toch opeens weer wel (pagina 62, zie hieronder) en natuurlijk is daar dan nog het leven en de dood.

De bonte kraai heeft een belangrijke rol in dit boek en ook andere dieren en de natuur komen regelmatig terug: meerkoeten en waterhoentjes (belachelijk dat vader deze niet uit elkaar kan houden en hen gemakshalve rietkippen noemt), grutto’s en het schaatsen op het Groote Meer (waar de herinnering aan Jaap wat sterker wordt).

 Vader gaat naar boven, maar Helmer gunt hem een uitzicht (pagina 7)

In de kamer boven schroefde ik het bed weer in elkaar, het voeteneinde naar het raam toe. Onder de poten plaatste ik klossen.

Van gemoedelijk toekijken hoe iemand het erf op komt, tot aan haasten bij de gedachten aan vader daar boven (tegenstelling, pagina 62)

Nog voor ik bij de weg ben, zie ik het vrachtwagentje van de veehandelaar het erf opslaan. Ik haast me niet, hij zal gaan zoeken en voor hij overal is geweest, zal ik thuis zijn. Mijn gedachten blijven haken achter het woord “overal”, meteen daarop zie ik de veehandelaar met wriemelende tenen op de blauwe vloerbedekking bij het bed van vader staan, zijn pet in zijn handen, ernstig zwijgend. Vader zwijgt niet, die ratelt en zwatelt en houdt niet op tot ik de kamer binnenkom. Ik haast me wel, het berijpte gras knapt onder mijn klompen. Ik klimspring over het laatste damhek heen en ren het erf op. De veehandelaar komt uit de schuur…….

Helmer fietst door de motregen (pagina 84)

Motregen is niet veel meer dan mist met grootheidswaanzin, toch was ik tegen de tijd dat ik thuiskwam doorweekt

Dialoog tussen Helmer en Riet (pagina 99)

‘Vader zag dat en Henk was zijn jongen, al heel vroeg.’ ‘Maar had jij geen boer willen worden?’ ‘Ik weet het niet. Ik liet de dingen altijd maar gewoon gebeuren.’ Nu ze me eindelijk iets gevraagd heeft, merk ik dat ik onwillig ben haar antwoord te geven. Toch zeg ik nog iets. ‘Ik heb er in ieder geval nooit iets van gezegd. Nooit bezwaar gemaakt.’

Gesprek tussen Helmer en Ronald (basisschool leeftijd), mooi die korte dialogen

“Hoe is het met de tuin van je moeder?” “Wat is daarmee?” “Wordt hij mooi?” “Ja hoor. Waar is Henk?” “Henk is naar Monnickendam, sigaretten kopen”. “Op de fiets?” “Ja.” “Roken is slecht, hè?”

Ik vond dit een zeer mooi boek, ik zou bijna zeggen, literatuur zoals literatuur bedoeld is, de verschillende lagen, de sfeer, de korte dialogen en vooral ook het zwijgen, het langdurige zwijgen. Ik vind dit een waanzinnig goed debuut van Gerbrand Bakker en ik verheug mij nu al op het lezen van een volgend boek van zijn hand. Heb jij al meerdere boeken van Gerbrand Bakker gelezen, en welke raad jij mij aan?

 

 

Wist je dat er ook een film is gemaakt van ‘Boven is het stil’?

 

 

Binnenkort online op Sandra leest:

  • recensie ‘Hugo Claus, het verdriet staat niet alleen’ – Mark Schaevers
  • recensie ‘Over oude wegen’ – Mathijs Deen
  • recensie ‘De avond is ongemak – Marieke Lucas Rijneveld

 

 

9 gedachten over “RECENSIE Boven is het stil van Gerbrand Bakker”

  1. Boven is het stil is inderdaad een prachtig boek. Las het vorig jaar pas, en meteen De omweg erachteraan. Ook een aanrader. Mocht je benieuwd zijn, ik schreef een stuk over beide boeken. Het is een wat uitvoerige analyse geworden waarin ik veel van het boek prijsgeef, maar mij dat hoeft je er geenszins van te weerhouden het boek niet meer te lezen.

    1. Dankjewel, ik zet De omweg gelijk op mijn te lezen boeken lijst. Je analyse vind ik zeer treffend (m.b.t. Boven is het stil) en wat fijn om te horen dat De omweg in dezelfde categorie valt, je maakt mij nieuwsgierig!

  2. Mooie recensie. Ik heb alle boeken van Bakker gelezen en er staat van de meeste ook een recensie op mijn blog. De Omweg is zeker mooi, maar ook Juni mag er zijn (https://mijnboekenkast.blogspot.nl/2009/06/gerbrand-bakker-juni.html). Daar is een toneelstuk van gemaakt. Maar mijn favoriet is (na Boven is het stil) Perenbomen bloeien wit. Oorspronkelijk een jeugdboek dat nog voor zijn debuut werd geschreven en later omgewerkt is naar een volwassen versie (niet veel verschil trouwens). Weet je dat hij ook een heel lezenswaardig blog heeft? Gerbrand Bakker – Dingetjes enzo. https://gerbrandbakker.wordpress.com/

    1. Dankjewel Jannie! Ik heb gelijk je recensie van Juni gelezen (mooi!), jeetje, nog zo’n mooi boek. Ik zet zowel Juni als Perenbomen bloeien wit op mijn lijstje. En ik kende zijn blog nog niet, wat leuk, ik ga hem volgen.

  3. Ik vond dit ook een heel mooi boek! Daarom heb ik ook Juni en De omweg gelezen, maar dat is ook alweer een tijdje geleden. In 2016 las ik Winterboek, waarin Gerbrand Bakker verhalen van zichzelf en andere schrijvers over de winter heeft verzameld. Die kan ik je wel aanraden voor volgende winter.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.